Marter in spouwmuur: hoe herken je hem en wat mag je doen?
Hoor je ’s nachts gekrabbel, gestommel of geritsel in de muur? Of ruik je een vreemde, onaangename geur op zolder? Dan bestaat de mogelijkheid dat er een marter in je woning verblijft. Vooral de steenmarter staat erom bekend dat hij beschutte plekken in gebouwen opzoekt, waaronder spouwmuren, dakconstructies en zolders.
Een marter in de spouwmuur kan behoorlijk wat overlast veroorzaken. Denk aan geluidsoverlast, beschadigd isolatiemateriaal en stank door uitwerpselen of achtergelaten prooiresten. Toch mag je het dier niet zomaar vangen, verjagen of zijn verblijfplaats afsluiten.
Steenmarters zijn namelijk wettelijk beschermd. Dat betekent dat je bij het bestrijden van overlast rekening moet houden met de Omgevingswet en mogelijk zelfs ecologisch onderzoek moet laten uitvoeren.
Maar hoe weet je of er daadwerkelijk een steenmarter in je spouwmuur zit? Welke schade kan het dier veroorzaken? En wat kun je doen om je woning weer martervrij te krijgen zonder de wet te overtreden?
Welke marter zit er in je spouwmuur?
Wanneer mensen spreken over een marter in huis, gaat het meestal om de steenmarter (Martes foina).
Nederland kent verschillende marterachtigen, waaronder de steenmarter, boommarter, bunzing, hermelijn en wezel. Toch is vooral de steenmarter aangepast aan het leven in de omgeving van mensen.
Je kunt hem aantreffen in dorpen, steden, op boerderijen en rondom oudere woningen.
Steenmarters maken gebruik van allerlei beschutte verblijfplaatsen, zoals:
- Spouwmuren.
- Ruimtes onder dakpannen.
- Zolders en vlieringen.
- Kruipruimtes.
- Schuren en bijgebouwen.
- Holtes in oude gebouwen.
- Houtstapels en takkenhopen.
De steenmarter is een uitstekende klimmer. Via een regenpijp, boom of ruwe gevel kan hij relatief gemakkelijk het dak bereiken.
Vervolgens heeft hij aan een opening van ongeveer vijf tot zeven centimeter vaak al voldoende om een gebouw binnen te komen.
De gemeente Rotterdam geeft uitgebreide informatie over steenmarters, waaronder hun leefwijze, verblijfplaatsen en de overlast die ze kunnen veroorzaken.
Hoe herken je een steenmarter?
Een volwassen steenmarter heeft ongeveer het formaat van een slanke kat, maar staat aanzienlijk lager op zijn poten.
Het dier heeft een langgerekt lichaam, een relatief lange, behaarde staart en een bruine tot grijsbruine vacht.
Een van de opvallendste kenmerken is de witte keelvlek, ook wel de bef genoemd. Deze loopt bij de steenmarter vaak door richting de voorpoten.
Een volwassen steenmarter heeft doorgaans de volgende kenmerken:
| Kenmerk | Steenmarter |
|---|---|
| Lichaamslengte | Circa 40–50 cm |
| Staartlengte | Ongeveer 20–30 cm |
| Gewicht | Circa 0,7–2 kg |
| Vacht | Bruin tot grijsbruin |
| Keelvlek | Wit, vaak doorlopend naar voorpoten |
| Activiteit | Vooral schemering en nacht |
| Leefomgeving | Dorpen, steden, boerderijen en natuurgebieden |
Steenmarters bewegen zich op een karakteristieke, enigszins huppelende manier voort.
Toch is het niet altijd eenvoudig om het dier te herkennen. De meeste mensen krijgen een steenmarter namelijk nauwelijks te zien.
Veel vaker merk je zijn aanwezigheid aan geluiden, geuren of sporen.
Hoe weet je of er een marter in je spouwmuur zit?
Een steenmarter in de spouwmuur kan verschillende signalen achterlaten. Vooral wanneer je meerdere kenmerken tegelijkertijd opmerkt, is het verstandig om de aanwezigheid van een marter te laten onderzoeken.
1. Krabben en gestommel in de muur
Een van de meest voorkomende aanwijzingen is geluidsoverlast.
Steenmarters zijn vooral ’s nachts actief. Daardoor kun je juist wanneer het stil is in huis geritsel, gekrabbel of gestommel horen.
Soms klinkt het alsof er een relatief groot dier door de muur of over het plafond beweegt.
Ook jonge steenmarters kunnen behoorlijk wat geluid produceren wanneer ze spelen of zich door een verblijfplaats bewegen.
2. Een sterke, onaangename geur
Steenmarters kunnen een indringende geur veroorzaken.
Dat komt onder andere doordat ze bepaalde plekken gebruiken om hun uitwerpselen achter te laten. Ook kunnen ze voedselresten of prooidieren meenemen naar hun verblijfplaats.
Wanneer die resten gaan ontbinden, kan een sterke stank ontstaan.
Vooral in slecht geventileerde ruimtes kan de geur lang blijven hangen.
3. Beschadigd isolatiemateriaal
Steenmarters kunnen isolatiemateriaal lostrekken, verplaatsen of beschadigen.
Dat gebeurt bijvoorbeeld wanneer ze een geschikte slaapplaats willen maken.
Bij dakisolatie of een bestaande isolatielaag kan hierdoor plaatselijk schade ontstaan.
Niet iedere steenmarter veroorzaakt overigens dergelijke schade. Het hangt sterk af van de constructie en de manier waarop het dier de ruimte gebruikt.
4. Uitwerpselen
Ook uitwerpselen kunnen op een steenmarter wijzen.
Ze zijn vaak enkele centimeters lang, enigszins gedraaid en kunnen een puntig uiteinde hebben.
Soms bevatten ze zichtbare resten van vruchten, haren of andere voedselbestanddelen.
Raak uitwerpselen niet met blote handen aan en probeer ze niet zonder beschermingsmaatregelen op te ruimen.
5. Sporen bij dakranden of openingen
Soms kun je bij een vermoedelijke toegangsopening haren, vervuiling of andere gebruikssporen ontdekken.
Ook een wildcamera kan helpen om vast te stellen welk dier een bepaalde route gebruikt.
Let wel op: probeer een mogelijk verblijf niet zelf open te breken of af te sluiten om te controleren wat erin zit.
Marter, muis of rat in de spouwmuur: wat is het verschil?
Niet ieder geluid in een spouwmuur wordt veroorzaakt door een steenmarter.
Ook muizen, ratten en andere dieren kunnen zich in of rondom de constructie van een woning bevinden.
| Kenmerk | Steenmarter | Muis | Rat |
|---|---|---|---|
| Geluid | Vaak relatief zwaar gestommel | Licht gekrabbel en geritsel | Gekrabbel en soms gestommel |
| Activiteit | Vooral ’s nachts | Vooral ’s nachts | Vooral ’s nachts |
| Schade | Isolatie, soms kabels | Knaagschade | Knaagschade |
| Geur | Kan zeer sterk zijn | Urinegeur | Urine- en uitwerpselengeur |
| Benodigde opening | Vanaf circa 5 cm | Veel kleiner | Kleiner dan bij een marter |
Aan de hand van geluid alleen kun je meestal niet met zekerheid vaststellen welk dier aanwezig is.
Dat onderscheid is belangrijk, omdat voor steenmarters andere wettelijke regels gelden dan voor bijvoorbeeld huismuizen.
Waarom kruipen steenmarters in spouwmuren?
Voor een steenmarter is een spouwmuur vooral een aantrekkelijke schuilplaats.
De ruimte is beschut tegen regen, wind en andere weersomstandigheden. Bovendien zijn er doorgaans weinig natuurlijke vijanden aanwezig.
Ook kan een gebouw geschikte plekken bieden om jongen groot te brengen.
Steenmarters gebruiken binnen hun leefgebied vaak meerdere verblijfplaatsen. Ze kunnen dus de ene periode op een zolder verblijven en later een andere schuilplaats opzoeken.
Dat betekent ook dat je een steenmarter soms dagenlang niet hoort, terwijl het dier nog steeds gebruikmaakt van het gebouw.
Zitten steenmarters vooral in oude woningen?
Oudere woningen kunnen aantrekkelijk zijn doordat ze vaker openingen, beschadigde dakranden of toegankelijke constructies hebben.
Maar ook relatief moderne woningen kunnen geschikt zijn wanneer er voldoende toegangsmogelijkheden bestaan.
Het bouwjaar is daarom minder belangrijk dan de aanwezigheid van beschutte ruimtes en bereikbare openingen.
Zijn steenmarters beschermd in Nederland?
Ja. De steenmarter is in Nederland een beschermde diersoort.
Onder de Omgevingswet valt de steenmarter onder de nationaal beschermde diersoorten.
In artikel 11.54 van het Besluit activiteiten leefomgeving zijn voor deze soortgroep onder meer verboden opgenomen voor het opzettelijk doden of vangen van dieren en het opzettelijk beschadigen of vernielen van vaste voortplantingsplaatsen en rustplaatsen.
Dat betekent dat je een steenmarter niet zomaar mag vangen of doden. Ook het beschadigen of verwijderen van een beschermde verblijfplaats kan verboden zijn.
Er bestaan wel provinciale uitzonderingen en vrijstellingen, maar die zijn afhankelijk van de locatie, het doel en de voorwaarden.
Het Kennis- en Adviescentrum Dierplagen (KAD) geeft uitleg over de wettelijke bescherming en het voorkomen van overlast.
Mag je een steenmarter zomaar verjagen?
Nee, je kunt niet zonder meer iedere methode gebruiken om een steenmarter uit je woning te verdrijven.
Vooral wanneer een vaste rustplaats of voortplantingsplaats aanwezig is, moet je zorgvuldig handelen.
Er is bovendien een verschil tussen preventief weren en het verwijderen van een dier uit een bestaande verblijfplaats.
Wanneer je voorkomt dat een steenmarter in de toekomst toegang krijgt tot een ongebruikte ruimte, is dat iets anders dan een opening afsluiten terwijl het dier binnen zit.
Ook kan een maatregel die op zichzelf onschuldig lijkt, schadelijke gevolgen hebben wanneer er jongen aanwezig zijn.
De Dierenbescherming adviseert daarom om bij bestaande overlast een deskundige in te schakelen en vooral te kiezen voor preventieve maatregelen. Bekijk ook de adviezen van de Dierenbescherming over steenmarters.
Heb je ecologisch onderzoek nodig bij een marter in de spouwmuur?
Dat hangt af van de situatie.
Wanneer je vermoedt dat een steenmarter een vaste rustplaats of voortplantingsplaats in je spouwmuur heeft, is het verstandig om een ecologisch deskundige te laten beoordelen welke maatregelen zijn toegestaan.
Bij een geplande verbouwing kan ecologisch onderzoek nodig zijn om vast te stellen of beschermde soorten aanwezig zijn en of de werkzaamheden hun verblijfplaatsen aantasten.
Dat geldt bijvoorbeeld wanneer je:
- Een spouwmuur wilt openbreken.
- Een gevel gaat renoveren.
- Een dakconstructie gaat vervangen.
- Een gebouw wilt slopen.
- Isolatiemateriaal wilt verwijderen.
- Een vermoedelijke verblijfplaats permanent wilt afsluiten.
Een ecologisch deskundige kan beoordelen of er daadwerkelijk een steenmarter aanwezig is, welke functie de verblijfplaats heeft en welke maatregelen mogelijk zijn.
In ons eerdere artikel over ecologisch onderzoek bij een verbouwing leggen we uitgebreider uit wanneer natuuronderzoek nodig kan zijn en welke regels gelden voor beschermde soorten rondom woningen.
Is een ecologische quickscan altijd verplicht?
Nee. De Omgevingswet schrijft niet voor dat iedere woningeigenaar bij een vermoeden van een steenmarter automatisch een afzonderlijke quickscan moet bestellen.
Wel moet je voldoende rekening houden met beschermde soorten en de gevolgen van je handelingen.
Bij werkzaamheden die een mogelijke vaste verblijfplaats kunnen aantasten, kan een ecologische beoordeling noodzakelijk zijn om te bepalen of het werk rechtmatig kan worden uitgevoerd.
Een quickscan is daarbij een veelgebruikte eerste stap, maar niet de enige mogelijke onderzoeksaanpak.
Heb je een vergunning nodig om een steenmarter te verwijderen?
Wanneer een maatregel leidt tot een verboden handeling, zoals het beschadigen van een beschermde vaste rust- of voortplantingsplaats, kan een omgevingsvergunning voor een flora- en fauna-activiteit nodig zijn.
Er kunnen echter provinciale vrijstellingen of andere uitzonderingen gelden.
De regels verschillen dus per provincie en soms per gemeente.
Zo kent Noord-Brabant onder voorwaarden mogelijkheden voor gemeenten om met een goedgekeurd soortbeheerplan gebruik te maken van een vrijstelling voor bepaalde maatregelen tegen steenmarters binnen de bebouwde kom.
Dit betekent niet dat iedere inwoner automatisch zelf een steenmarter mag verwijderen.
Meer informatie hierover is te vinden in de Beleidsregel omgevingsrecht Noord-Brabant.
Controleer daarom altijd eerst welke regels gelden op jouw locatie. Het stappenplan van RVO voor flora- en fauna-activiteiten helpt bij het bepalen of een vergunning noodzakelijk is.
Wat kun je doen tegen een steenmarter in de spouwmuur?
Wanneer je overlast hebt, is het belangrijk om eerst vast te stellen waar het dier zich bevindt en welke toegang het gebruikt.
Daarna kun je bekijken hoe je de woning op een verantwoorde manier minder aantrekkelijk of ontoegankelijk maakt.
1. Laat de toegangsopeningen onderzoeken
Een steenmarter komt niet zomaar door een volledig gesloten gevel naar binnen.
Er moet ergens een geschikte opening zijn, bijvoorbeeld bij een dakrand, een beschadigd boeiboord of een aansluiting tussen verschillende bouwdelen.
Laat een deskundige controleren waar het dier naar binnen komt en of de betreffende ruimte daadwerkelijk als verblijfplaats wordt gebruikt.
2. Sluit openingen pas af wanneer dat veilig en toegestaan is
Het afsluiten van toegangsopeningen is vaak de meest duurzame manier om herhaalde overlast te voorkomen.
Maar dit mag niet gebeuren wanneer je daardoor een dier of zijn jongen insluit of een beschermde verblijfplaats onrechtmatig aantast.
Laat daarom eerst vaststellen of afsluiten mogelijk is en of daarvoor toestemming nodig is.
Bij het afdichten kunnen bijvoorbeeld stevig gaas, metalen roosters of passende bouwkundige voorzieningen worden gebruikt.
Gewoon een opening dichtspuiten met purschuim is geen verstandige oplossing wanneer je niet weet wat zich daarachter bevindt.
3. Maak het dak minder toegankelijk
Steenmarters zijn uitstekende klimmers.
Overhangende boomtakken, klimplanten en bepaalde regenpijpen kunnen het dier helpen om het dak te bereiken.
Het aanpassen van zulke toegangswegen kan toekomstige overlast beperken.
Let er wel op dat je geen beschermde nesten of verblijfplaatsen van andere dieren beschadigt.
4. Voorkom voedselbronnen rondom de woning
Steenmarters zijn opportunistische alleseters.
Ze eten onder andere muizen, ratten, vogels, eieren, insecten en vruchten.
Zorg daarom dat afval goed afgesloten is, laat geen dierenvoer buiten staan en beveilig eventuele kippenhokken.
Dat garandeert niet dat de steenmarter vertrekt, maar kan je tuin minder aantrekkelijk maken.
5. Overweeg een alternatieve verblijfplaats
In sommige situaties kan het aanbieden van een alternatieve schuilplaats helpen.
Denk bijvoorbeeld aan een geschikte marterkast of een rustige takkenhoop op voldoende afstand van de woning.
Een alternatief verblijf is echter geen garantie dat de steenmarter zijn bestaande verblijfplaats verlaat. Wanneer je een beschermde rust- of voortplantingsplaats wilt aantasten, moet een ecoloog beoordelen welke maatregelen noodzakelijk zijn.
Werken ultrasone marterverjagers?
Er zijn verschillende apparaten verkrijgbaar die ultrasoon geluid produceren om marters af te schrikken.
Ook worden geurmiddelen, sprays en lichtapparaten verkocht.
De effectiviteit van dergelijke middelen is echter wisselend. Steenmarters kunnen aan bepaalde prikkels wennen, waardoor een apparaat na verloop van tijd minder effect heeft.
Bovendien is het gebruik van een verjager bij een bestaande beschermde verblijfplaats niet automatisch toegestaan.
Vooral wanneer een steenmarter jongen heeft, kan actief verjagen ongewenste gevolgen hebben.
Een bouwkundige oplossing die toekomstige toegang voorkomt, is meestal duurzamer dan uitsluitend vertrouwen op geluid of geur.
Wanneer krijgen steenmarters jongen?
De voortplantingsperiode is bijzonder belangrijk wanneer je maatregelen tegen steenmarters overweegt.
Steenmarters krijgen doorgaans in het voorjaar jongen. De periode van ongeveer maart tot en met juli wordt vaak als kwetsbare kraamperiode gehanteerd.
In deze maanden kunnen jonge dieren nog afhankelijk zijn van hun moeder.
Wanneer je een opening afsluit terwijl de moeder buiten is en de jongen binnen blijven, kunnen de jongen sterven.
Daarom is het belangrijk om bij vermoedelijke voortplantingsplaatsen geen maatregelen te nemen zonder deskundige beoordeling.
Ook buiten deze periode moet je rekening houden met de bescherming van vaste rustplaatsen. Alleen de kalendermaand bepaalt dus niet of je een opening mag afsluiten.
Kan een steenmarter je spouwmuurisolatie beschadigen?
Ja, een steenmarter kan isolatiemateriaal beschadigen wanneer hij toegang heeft tot een geschikte ruimte.
Het dier kan materiaal lostrekken, verplaatsen of gebruiken om een beschutte slaapplaats te creëren.
Hierdoor kunnen plaatselijk openingen in de isolatielaag ontstaan.
Dat kan gevolgen hebben voor de isolerende werking van de constructie.
Daarnaast kunnen uitwerpselen, urine en prooiresten vervuiling veroorzaken.
De omvang van de schade verschilt sterk per woning. Een steenmarter die alleen via een dakrand naar een zolder loopt, veroorzaakt niet noodzakelijk schade aan de spouwmuurisolatie.
Kun je de spouwmuur isoleren om de marter weg te krijgen?
Het vullen van een spouwmuur met isolatiemateriaal mag niet worden gebruikt om een aanwezige steenmarter simpelweg op te sluiten of te verdrijven.
Wanneer een beschermd dier of een beschermde verblijfplaats aanwezig is, moet eerst worden beoordeeld welke maatregelen zijn toegestaan.
Daarnaast kunnen in spouwmuren ook vleermuizen verblijven.
Daarom is het belangrijk om bij spouwmuurisolatie niet uitsluitend naar steenmarters te kijken.
In ons artikel over vleermuisonderzoek bij een verbouwing lees je waarom onderzoek naar vleermuizen relevant kan zijn voordat spouwmuren worden geïsoleerd of gevels worden aangepast.
Voor vleermuizen bestaat bij spouwmuurisolatie een specifieke landelijke eDNA-onderzoeksroute. Die methode is echter niet bedoeld om de aanwezigheid van steenmarters uit te sluiten. Meer informatie vind je bij Volkshuisvesting Nederland over natuurvriendelijk isoleren.
Wat kost het verwijderen of weren van een steenmarter?
De kosten zijn afhankelijk van de situatie.
Een eenvoudige inspectie en het afsluiten van enkele toegangsopeningen kunnen relatief beperkt blijven. Wanneer uitgebreid onderzoek, dakwerkzaamheden of herstel van isolatiemateriaal noodzakelijk is, kunnen de kosten aanzienlijk oplopen.
De totale rekening kan bestaan uit een inspectie, ecologische beoordeling, eventueel aanvullend onderzoek, toegestane weringsmaatregelen en bouwkundig herstel.
Omdat de werkzaamheden sterk verschillen, is er geen betrouwbaar vast bedrag voor het verwijderen van een steenmarter uit een spouwmuur.
Vraag daarom bij voorkeur een offerte aan bij een bedrijf dat ervaring heeft met beschermde diersoorten.
Controleer daarbij of het bedrijf ook rekening houdt met de Omgevingswet en eventuele provinciale vrijstellingen.
Wie kun je inschakelen bij een marter in huis?
Wanneer je vermoedt dat een steenmarter in je woning verblijft, kun je contact opnemen met een deskundig bedrijf voor dierplaagbeheersing dat ervaring heeft met steenmarters.
Ook een ecologisch adviesbureau kan helpen bij het vaststellen van de soort en het beoordelen van beschermde verblijfplaatsen.
Bij twijfel over de wettelijke mogelijkheden kun je informeren bij je gemeente of de omgevingsdienst.
Vooral wanneer je van plan bent een dak, gevel of spouwmuur te renoveren, is het verstandig om de aanwezigheid van beschermde dieren vroeg in het bouwproces te laten beoordelen.
Wat moet je vooral niet doen?
Er zijn verschillende maatregelen die je beter kunt vermijden.
Een vermoedelijke verblijfplaats zomaar dichtmaken kan ertoe leiden dat dieren worden ingesloten.
Zelf een steenmarter vangen of doden is zonder toepasselijke wettelijke toestemming verboden.
Gif gebruiken is geen geschikte of verantwoorde manier om steenmarters te bestrijden.
Een nest met jongen verstoren kan ernstige gevolgen hebben voor de dieren en in strijd zijn met de beschermingsregels.
Zonder onderzoek de spouw volspuiten met isolatiemateriaal kan beschermde dieren beschadigen, insluiten of doden.
Het belangrijkste uitgangspunt is daarom dat je eerst vaststelt welk dier aanwezig is en welke wettelijke regels gelden voordat je maatregelen uitvoert.
Veelgestelde vragen over marters in spouwmuren
Ja. Steenmarters kunnen spouwmuren gebruiken als beschutte rust- of verblijfplaats, mits er een voldoende grote toegang en geschikte ruimte aanwezig zijn.
De meest duurzame aanpak is het vaststellen van de verblijfplaats en toegangsopeningen, gevolgd door wettelijk toegestane weringsmaatregelen. Laat vooraf controleren of er jongen aanwezig zijn en of afsluiten een beschermde verblijfplaats aantast.
Niet zomaar. Steenmarters zijn beschermd en het opzettelijk vangen valt onder de wettelijke verbodsbepalingen. Alleen wanneer een toepasselijke uitzondering of vergunning dat toestaat, kan hiervan worden afgeweken.
Steenmarters vermijden doorgaans direct contact met mensen. Wanneer een dier in het nauw wordt gedreven, kan het zich wel verdedigen. Probeer een steenmarter daarom nooit zelf vast te pakken.
Ja. Een opening van ongeveer vijf tot zeven centimeter kan al voldoende zijn voor een steenmarter om binnen te komen.
Steenmarters zijn vooral actief tijdens de schemering en nacht. Daardoor merk je hun aanwezigheid vaak aan geluiden wanneer het verder stil is in huis.
Dat hangt af van de polisvoorwaarden van je opstalverzekering. Schade door dieren of ongedierte is niet bij iedere verzekeraar gedekt. Controleer daarom de voorwaarden en meld eventuele schade voordat je omvangrijke herstelwerkzaamheden laat uitvoeren.
Niet automatisch. Wanneer werkzaamheden een mogelijke beschermde verblijfplaats kunnen aantasten, moet wel voldoende worden vastgesteld welke soorten aanwezig zijn en wat de gevolgen zijn. Een ecologische quickscan of ander deskundig onderzoek kan daarvoor nodig zijn.
Niet automatisch. Ook buiten de kraamtijd kunnen vaste rustplaatsen beschermd zijn. Bovendien verschillen eventuele vrijstellingen per provincie. Laat daarom vooraf beoordelen welke maatregelen zijn toegestaan.
Een marter in je spouwmuur? Kies voor een zorgvuldige aanpak
Een steenmarter in de spouwmuur kan veel overlast veroorzaken. Vooral nachtelijke geluiden, vervuiling en beschadigd isolatiemateriaal kunnen behoorlijk vervelend zijn.
Toch is het belangrijk om niet direct naar bestrijdingsmiddelen of afsluitmaterialen te grijpen.
De steenmarter is namelijk een beschermde diersoort. Daardoor moet je rekening houden met de wettelijke bescherming van het dier en zijn vaste rust- en voortplantingsplaatsen.
Gelukkig betekent dat niet dat je alle overlast maar moet accepteren. Door de situatie deskundig te laten beoordelen en toegestane preventieve maatregelen te nemen, kun je veel problemen voorkomen.
Wie daarnaast plannen heeft om de gevel, spouwmuur of het dak te renoveren, doet er verstandig aan om eventuele beschermde dieren al in een vroeg stadium bij de voorbereiding te betrekken. Zo voorkom je onnodige schade aan dieren én onverwachte vertraging tijdens de werkzaamheden.
